سل چيست؟
بيماری سل يکی از قديمی ترين بيماريهای شناخته شده بشر می باشد که سابقه آن به مصر باستان برمی گردداين بيماری عفونی ناشی از ميکروب سل است که اکثرا ريه ها را ما نموده که به آن اصطلاحا (سل ريوی )می گويند. همچنين بيماری سل می تواند به جز ريه ها ستون مهره ها غدد لنفاوی دستگاه گوارش و کليه ها و ساير قسمتهای بدن را نيز درگير نمايد که در اينصورت ( سل خارج ريوی ) ناميده می شود.
سل يک بيماری عفونی است که در اثر تعداد ی از مايکوباکتريوم ها سلی ( توبرکلوزيس ،بوويس، افريکانوم) ايجاد می گردد و در اکثر موارد بيماری توسط مايکوباکتريوم توبرکلوزيس ايجاد می گردد .
اپيدميولوژی سل :
بر اساس آمار اتحاديه جهانی مبارزه با بيماری سل، حدود هشت ميليون و هشتصد هزار مورد بيماری سل سالانه در دنيا ثبت می گردد و از اين ميان حدود 700.000 نفر در اثر اين بيماری فوت می نمايند. در کشور ما حدود 10.000 بيمار مسلول در سال ثبت می گردد که اين رقم حدود 50% تخمين زده شده است.( شاخص کشوری بروز سل اسمير مثبت 13 در 100 هزار می باشد).
در حال حاضر 15.500.000 مورد مسلول در جهان وجود دارد و در هر ثانيه يک نفر به بيماری سل آلوده می شود و در هر 4 ثانيه يک نفر به بيماری سل مبتلا می گردد ودرهر 17 ثانيه يک نفر در اثر بيماری سل در جهان فوت می نمايند.
حدود يک سوم يعنی 2.000.000.000 نفر از مردم جهان آلوده به مايکوباکتريوم توبرکولوز می باشند، در کشورهای در حال توسعه 25% از موارد مرگ مير قابل پيشگيری دراثر بيماری سل بوجود می آيد . 95% از موارد بيماری سل و 98% از موارد مرگ و مير سل در کشورهای در حال توسعه می باشد . 75% از موارد بيماری سل در گروه سنی 15 تا 50 سال رخ ميدهد . بيمار ی سل از لحاظ بار بيماری در رتبه هفتم قرار دارد و اين رتبه با توجه به تغييرات و جابجا يی رتبه های بالاتر همچنان ثابت باقی مانده و پيش بينی می گردد تا سال 2020 در همين مرتبه باقی بماند .
در سال 2000 بالغ بر 5/3 ميليون نفر در اثر بيماری سل فوت کرده اند و اين در حالی است که تمام اين مرگ ها قابل پيشگيری است.
انتقال عفونت :
بيـــماری سل معمولاً توسط ذرات تنفسی حاوی ميکروب سل از يک بيمار مسلول اسمير مثبت به افراد سالـــم سرايت می کند اين بيماران با سرفه و عطسه قطرات ريز حاوی ميــکروب را در هوا پخش می کنند . ذرات بزرگتر می توانند تا چند ساعت در هوا معلق بمانند . از راههای انتقال بسيار نادر بيماری ورود اتفاقی ميکروب در حين آزمايش و يا از مادر به جنين می باشد .
علائم بيماری سل :
علائم بيماری سل بر اساس ناحيه گرفتار متفاوت می باشد . شايعترين علامت بيمار ی سل سرفه پايدار و طولانی مدت بيش از دو هفته می باشد که سرفه ها می تواند بدون خلط و يا همراه خلط و گاهی نيزبه همراه خلط خونی باشد .
علائم مشترک و عمومی شامل تب ، کاهش وزن، کاهش اشتها ، بی حالی ، تعريق شبانه ، خستگی زود رس و ضعف عمومی می باشد.
علائم عمده بيماری سل خارج ريوی بستگی به عضو مبتلا دارد برا ی مثال درد قفسه سينه در سل پلورال يا سر درد ، تب و سفتی گردن در مننژيت سلی و نازايی در سل دستگاه تناسلی می باشد.
تشخيص:
بيماريابی بصورت غيرفعال است و بدين صورت است که افراد ی که علائم بيمار ی را دارند پس از مراجعه به مراکز بهداشتی و درمانی مورد شناسايی و بررسی قرار می گيرند از فرد مشکوک سه نمونه خلط تحت نظارت کاردان يا پرسنل بهداشتی تهيه و در عرض 2 تا 3 روز به آزمايشگاه ارسال می گردد.
روش نمونه گيری:
1- نمونه اول:در مراجعه اول و تحت نظارت گرفته می شود
2- نمونه دوم:صبح روز بعد(خلط صبحگاهی )گرفته می شود
3- نمونه سوم:در مراجعه روز دوم و پس از تحويل نمونه دوم يک نمونه ديگر بلافاصله تهيه می گردد.
در صورتيکه دو نمونه از سه نمونه مثبت باشد بيمار به عنوان بيمار مسلول اسمير مثبت تلقی می گردد.
اگر نمونه ها منفی باشند برا ی بيمار بمدت 10 تا 14 روز درمان غير اختصاصی (سل) تجويز و پس از عدم بهبودی و پايداری علائم, سه نمونه مجدد خلط مورد آزمايش قرار می گيرد.
در صورت مثبت بودن دو نمونه و يا يک نمونه به همراه ديگر شواهد بطور مثال نما ی غير طبيع ی راديولوژ ی قفسه سينه بيمار به عنوان سل ريو ی اسمير مثبت تحت درمان قرار م ی گيرد.
در اطفال چنانچه شيره معده از نظر وجود باسيل مثبت باشد بيمار تحت عنوان سل ريوی اسمير مثبت تلقی می گردد. تشخيص سل ريوی خارج ريوی مبتنی بر آزمايشات باکتريولوژيک بافت شناسی و ساير روش های تکميلی می باشد.
انجام آزمايش کشت خلط نسبت به آزمايش مستقيم خلط از حساسيت بيشتری برخوردار است ولی نتايج معمولاً پس از 4 الی 8 هفته مشخص شده همچنين نياز به مرکز مجهز و تکنسين ورزيده دارد.
درمان :
اين بيمار ی کاملاً قابل درمان می باشد و دوره درمان در حالت های عادی بمدت شش ماه بوده که در 2 مرحله : 1- حمله ای بصورت چهار دارويی برا ی بمدت 2 ماه 2- نگه دارنده بصورت دو دارويی برای مدت 4 ماه ادامه می يابد. در اکثر موارد خطر سرايت بيماری پس از دو هفته از آغاز درمان صحيح از بين ميرود .
شايان ذکر است اقدامات تشخيصی و درمان بيماران در مراکز بهداشتی درمانی بصورت رايگان انجام می پذيرد. در صورتی که درمان ناموفق يا ناقص ادامه يابد بيماری به نوع خاصی به نام سل مقاوم ( multi Drug Resistans ) تبد يل خواهد شد. از ويژگی های سل مقاوم, عوارض شديد دارويی ، هزينه های بسيار بالای درمان و موفقيت بسيار کم آن خواهد بود .
پيشگيری از بيماری سل :
بهترين راه پيشگير ی سل ، شناسايی و درمان صحيح با نظارت مستقيم بيماران مسلول اسمير مثبت می باشد . با تزريق واکسن BCG در دوران کودکی از فرم های شديد و کشنده بيمار ی سل، مثل مننژيت سلی و سل منتشر جلوگيری می شود .