تعريف بيماري :
سل يك بيماري عفوني است كه در اثر مجموعه مايكوباكتريومهاي سلي ( هريك ازمايكوباكتريومهاي توبركلوزيس ، بوويس و آفريكانوم ) ايجاد ميشود. ولي در اكثر موارد بيماري ناشي از مايكوباكتريوم توبركلوزيس يعني نوع انساني آن ميباشد.
بيماري به دو نوع ريوي و خارج ريوي تقسيم ميشود. اگر بيماري سل پارانشيم ريه را درگير كرده باشد بعنوان سل ريوي طبقه بندي ميشود كه شايعترين فرم بيماري ميباشد ( بيش از 80% موارد ). درسل خارج ريوي ابتلا ساير اعضا بدن غير از ريهها به سل ديده ميشود. اين اعضا شامل گرههاي لنفاوي بدن از جمله مدياستن ، پلور ، استخوانها و مفاصل ( مخصوصا ستون فقرات ) ، مجاري ادراري ـ تناسلي ، سيستم عصبي ( مننژ ) ، روده ها و ديگر اعضا است .
بيماري تقريباً هميشه از راه تنفس انتقال مييابد. يعني از فرد مبتلا به سل ريوي اسمير خلط مثبت به افراد سالم منتقل ميشود . سازمان جهاني بهداشت ، سل را يك فوريت جهاني اعلام كرده است زيرا با پيدايش و انتشار باسيلهاي مقاوم به چنددارو مجددا خطر تبديل بيماري سل به يك بيماري غير قابل علاج MDR ( Multi Drug Resistant) مطرح است.
تا کنون یک سوم جمعیت جهان با میکروب سل آلوده شده اند و سالانه 10 میلیون مورد جدید سل بروز می کند و در حال حاضر بیش از 20 میلیون نفر به بیماری سل مبتلا هستند.
شايعترين علامت در سل ريوي ، سرفه پايدار به مدت 3 هفته و يا بيشتر است . اين سرفه معمولاً همراه با خلط و گاهي خلط خوني ميباشد. علائمي مانند تنگي نفس و درد قفسه سينه نيز ممكن است وجود داشته باشد. علائم عمومي بيماري تب ، كاهش وزن ، بي اشتهائي ، بيحالي ، تعريق شبانه ، خستگي زود رس ، و ضعف ميباشد . در سل خارج ريوي علائم بستگي به عضو مبتلا دارد . مانند درد قفسه سينه و تنگي نفس در سل پلور ، بزرگي غدد لنفاوي در سل لنفاوي ، درد و تورم در سل مفصلي ، تغيير شكل استخواني ، سر درد و تب و سفتي گردن در مننژيت سلي ، اختلالات ادراري و هماتوري در سل ادراري ، نازائي در سل اعضاي تناسلي .
تشخيص بيماري :
به دليل آنكه بيماران سل ريوي اسمير مثبت بعنوان منابع پخش باسيل در جامعه هستند لذا لازمه قطع زنجيره انتقال باسيل سل در جامعه شناسايي و درمان اين دسته از بيماران است. و تشخيص بيماران ريوي اسمير مثبت بعنوان محور برنامههاي مبارزه با سل است. براي تشخيص بيماري از فرد مشكوك 3 نمونه خلط صبحگاهي در عرض 3-2 روز جمع آوري و سپس با ميكروسكوپ بررسي ميشود. حجم هر نمونه معمولاً بايد 5-3 ميلي ليتر بوده و در اسرع وقت به آزمايشگاه فرستاده شوند. هر قدر نمونهها سريعتر به آزمايشگاه انتقال يابند احتمال يافتن باسيل سل در آن بيشتر است ( نبايد بيشتر از يك هفته از جمع آوري نمونهها گذشته باشد. )
اساس تشخيص سل ريوي آزمايش مستقيم و ساده خلط بيماران مشكوك است كه در چهار مرحله انجام ميگيرد :
دلايل اصلي افزايش وسعت جهاني سل :
1ـ فقر در جمعيتهاي مختلف
2ـ تغييرات جمعيتي مانند افزايش جمعيت جهان ـ تغييرات هرم سني جمعيت به ويژه مهاجرتها و جا به جاييهاي وسيع جمعيت در جهان
3- پوشش بهداشتي نامناسب و ناكافي
4- كنترل ناموفق يا فقدان برنامه كنترل سل كه موجب عدم موفقيت در بيمار يابي ، پيگيري و كاهش ميزان بهبودي ميشود
5- همزماني سل و اپيدمي ايدز در برخي كشورها
) درمان كوتاه مدت تحت نظارت مستقيم ميباشد .( DOTS استفاده از روش Directly Observed Treatment Short - course كه شامل يك
ساختار مؤثر براي تشخيص ( اسمير خلط با ميكروسكوپ نوري ) و درمان داروئي كوتاه مدت است. هدف كلي اين برنامه ، كاهش هر چه سريعتر شيوع سل در
جامعه است. و اهداف اختصاصي آن عبارتند از :
1 ـ بهبودي كامل حداقل 85 % موارد جديد مبتلايان به سل ريوي اسمير مثبت تا پايان سال 2003
2 ـ شناسائي حداقل 70% مبتلايان به سل ريوي اسمير مثبت تا پايان سال 2005
شش جزء اصلي استراتژي DOTS :
1ـ حمايت همه جانبه دولت
2ـ بيماريابي پاسيو از طريق آزمايش ميكروسكوپي اسمير خلط
3 ـ درمان با رژيم داروئي كوتاه مدت تحت نظارت مستقيم حداقل براي تمام بيماران با اسمير خلط مثبت
4 ـ تامين منظم نيازهاي دارويي و آزمايشگاهي و تجهيزاتي
5 ـ تثبيت نظام ثبت و گزارش دهي براي نظارت و ارزشيابي
6 ـ تحقيق در سيستم ها و خدمات بهداشتي درماني مرتبط با بيماري سل
اساس درمان بيماري سل درمان داروئي ميباشد. و در اكثر موارد خطر سرايت بيماري پس از 2 هفته از آغاز درمان مؤثر از بين رفته و با تكميل دوره درمان ، منبع عفونت از جامعه حذف ميشود. اين درمان بطور رايگان در اختيار بيماران قرار ميگيرد.
به طور کلی بیماری سل میتواند به آسانی درمان شود، اما مرکز پزشکی سان فرانسیسکو اعلام کرد: تلاشهای ناکافی برای کنترل این عارضه باعث شده تا سل به عنوان بیماری همه گیر و غیر قابل کنترل تبدیل شود.
مرکز پزشکی سان فرانسیسکو معتقد است، درحال حاضر HIV و سل به عنوان بزرگترین تهدید برای جامعه پزشکی محسوب میشود.
در عین حال برای تشخیص به موقع و درمان بیماری سل احتیاج به سرمایهگذاری بیشتری است.
علت سل چیست و چه کسانی در معرض خطر هستند؟؟
عفونت ازراه استنشاق قطرات کوچک پراکنده شده در هوا بوسیله عطسه یا سرفة شخص مبتلا به دیگران اننقال داده میشود .
سل معمولاً بعداز تماس نزدیک و طولانی با شخص مبتلا منتقل میشود ، مانند زندگی کردن باهم یا کارکردن باهم در محیطی بسته ودر مجاورهم.
هرکسی میتواند به سل مبتلا شود اما بسیاری از مبتلایان از بیماری زمینه ای دیگری نیز رنج میبرند ، یا از تغذیة فقیرانه و نامناسبی برخوردارند و از طبقه پائین و مستمندند.
سل پراکندگی و گوناگونی زیادی در تمام دنیا دارد و از هر نقطه دنیا مواردی گزارش میشود .
برآورد و تخمین سازمان بهداشت جهانی((WHO)) نشان میدهد که یک سوم از کل جمعیت جهانی به سل آلوده هستند و هرسال حدود سه میلیون نفراز بیماری سل فوت میکنند.
95% از بیماران سلی در کشورهای فقیر و در حال توسعه هستند و عموماً در آفریقا و آسیا زندگی میکنند .
در انگلستان هرسال حدود 6000 مورد گزادش میشود که این امار افزایش کند و آرامی دراد.
تقریباً هرسال تعداد پانصد نفر در انگلستان از سل میمیرند .
آنها که از ریسک بالاتری برای ابتلا به این بیمار برخوردارند عبارتند از
آنهاکه در تماس نزدیک و مداوم با مبتلایان به سل ریه میباشند.
آنهاکه از سیسم ایمنی ناکافی برخوردارند مانند مبتلایان به ایدز یا آنهاکه ((HIV)) مثبت دارند:
الکولیکها و معتادین
آنهاکه داروهای ایمونوساپرسیو میگیرند
آنهاکه در تماس مداوم با بیماران بالاقوه هستند،مانند پرستاران و کارکنان بیمارستانها
آنهاکه تماس مداوم با مهاجرینی دارند که از نقاط پر ریسک مهاجرت کرده اند (( مانند افریقائیها و اسیائیها))یا آنهاکه از این مناطق باز گشته اند .
آنهاکه در نقاط پرجمعیت و پرازدهام زندگی میکنند.
آنهاکه تحت عمل معده قرارگرفته اند یا دچار زخم معده و اثنی عشر هستند ،دیابتبکها یا سایر بیماریهای مزمن ، مضعف و طولانی .
علائم معمول سل چیست ؟
سل یک بیماری پیشرونده است.بین کسانی که در تماس با میکرب هستند ،بسیاری به بیماری ابتدائی مبتلاشده و سیسم دفائی بدن آنها با موفقیت بیماری را از بین برده و هیچ علامتی در این مرحله ندارند .بقیه ممکن است علائم کمی برای چند هفته نشان دهند تا زمانیکه بیماری را از پادرآورند. تعداد کمی از این عده (( آنها که در تماس با باکتری هستند )) که به بیمار اولیه دچار میشوند ممکن است بیماری در آنها پیشرفت کرده و ماهها و یا سالها بعد علائم بروز کند .در تعداد کمی از مردم که مقاومت کمتری دارند تا با عفونت مقابله کنند سل علائم زودرس ایجاد میکند و اگر درمان زود شروع نشود بیماری پیشرفت کرده و عوارض جدی برای بیمار ایجاد میکند و حتی ممکن است به مرگ منجر شود .یک دهم از افراد مبتلا ، سلشان به یک عفونت مزمن در دوره زندگیشان تبدیل میشود .
عفونت ابتدائی سل معمولاً ریه را دچار میکند اماممکن است که حلق را نیز مبتلا کند . همینطور که بیماری پیشرفت میکند استخوانها ، مفاصل و کلیه نیز ممکن است مبتلا شوند . سل حتی میتواند نوعی مننژیت ایجاد کند .
علائم معمول سل عبارتند از
سرفه ، با یا بدون خلط برای سه هفته یا بیشتر
غددلنفاوی متورم بخصوص در ناحیة گردن
خستگی
از دست دادن اشتها
عرق شبانه
از دست دادن وزن
خلط خونی ممکن است با پیشرفت بیمار ی پیش آید که این علامت دیررس است
پزشکان چگونه برای سل تست میکنند؟
یکی از تستها ، تست توبرکولین است . این همان تستی است که قبلاً برای زدن واکسن BCG بکار گرفته میشد. این تست ممکن است با یک یا دو روش انجام شود . یکی از روشهای معمول عبارتست از روش((heaf)) تست ،که با یک دستگاه شش سوزنه در قسمت جلو بازو انجام میشود . آمپول حاوی مقدار کمی پروتئین توبرکولین است .هفت روز بعد مجدداً محل تزریق معاینه خواهد شد تا قست متورم شده پوست در اثر تزری توبرکولین اندازه گیری و مشاهده شود . روش دیگر تست مانتو میباشد ((MANTOUX)) که با تزریق مقدار کمی توبرکولین در داخل پوست بیمار انجام میشود و باید چهل و هشت ساعت بعد عکس العمل پوستی مورد معاینه قرار گیرد .
با هردو روش یک قرمز شدگی و برآمدگی پوست به عنوان تست مثبت خوانده میشود .یک عکس العمل پوستی کم و ملایم نشان دهندة اینست که شما نسبت به بیماری سل مصونیت دارید و یک عکس العمل شدید پوستی موید اینست که شما باید تحت بررسیهای تکمیلی و ازمایشات دیگری برای بررسی و تشخیص سل قرار گیرید .
آزمایش دیگر شامل برداشت نمونه ای از خلط و ارسال ان به ازمایشگاه است که برای تایید تشخیص بیماری و دانستن اینکه کدام دارو باید برای درمان استفاده کنیم ازمایش میشود .
چگونه میتوانم ازسل پیشگیری کنم؟
یک متد موثرجهت پیشگیری از سل اینست که تعداد زیادی از افراد جامعه را بر علیه سل واکسینه و مصون کنیم . در انگلستان با ((BCG))-یا ((bacille calmette guerin )) واکسینه میشوند و اطفال بین چهار ده تا ده سال را واکسینه میکنندیا در هنگام تولد توزاد آنرا واکسینه میکنند (( اگر نوزاد در جائی متولد شود که از ریسک بالای ابتلا برخوردار باشد. ((