اپيدميولوژي سل

 

 

 

بر اساس آمار اتحاديه جهاني مبارزه با بيماري سل، حدود هشت ميليون و هشتصد هزار مورد بيماري سل سالانه در دنيا ثبت مي گردد و از اين ميان حدود 700.000 نفر در اثر اين بيماري فوت مي نمايند. در كشور ما حدود 10.000 بيمار مسلول در سال ثبت مي گردد كه اين رقم حدود 50%  تخمين زده شده است.( شاخص كشوري بروز سل اسمير مثبت 13 در 100 هزار مي باشد)

در حال حاضر 15.500.000 مورد مسلول در جهان وجود دارد و در هر ثانيه يك نفر به بيماري سل آلوده مي شود و در هر 4 ثانيه يك نفر به بيماري سل مبتلا مي گردد ودرهر 17 ثانيه يك نفر در اثر بيماري سل در جهان فوت مي نمايند.

حدود يك سوم  يعني 2.000.000.000 نفر از مردم جهان آلوده به مايكوباكتريوم توبركولوز مي باشند، در كشورهاي در حال توسعه 25% از موارد مرگ مير قابل پيشگيري دراثر بيماري سل بوجود مي آيد  . 95% از موارد بيماري سل و 98% از موارد مرگ و مير سل در كشورهاي در حال توسعه مي باشد . 75% از موارد بيماري سل در گروه سني 15 تا 50 سال رخ ميدهد . بيماري سل از لحاظ بار بيماري DALY در رتبه هفتم قرار دارد و اين رتبه با توجه به تغييرات و جابجاي رتبه هاي بالاتر همچنان ثابت باقي مانده و پيش بيني مي گردد تا سال 2020 در همين رتبه باقي بماند .

در سال 2000 بالغ بر 5/3 ميليون نفر در اثر بيماري سل فوت كرده اند و اين در حالي است كه تمام اين مرگ ها قابل پيشگيري است .

 

عامل بيماري سل :

سل يك بيماري عفوني است كه در اثر تعدادي از مايكوباكتريوم ها سلي ( توبركلوزيس ،بوويس، افريكافوم) ايجاد مي گردد و در اكثر موارد  بيماري توسط مايكوباكتريوم توبركلوزيس ايجاد مي گردد .

سل تقريباً مي تواند تمام اعضاء بدن را درگير نمايد ولي شايعترين شكل ، سل ريوي است .  راه انتقال عفونت تقريباً هميشه از راه تنفس است اما ميكروب سل پس از ورود به بدن مي تواند از طريق خون و لنف به ساير نقاط منتقل گردد.

در صورتي كه باسيل  سل پارانشيم ريه را درگير كرده باشد سل ريوي و در صورت درگيري خارج پارانشيم ريه به عنوان سل خارج ريوي ( حتي غدد لنفاوي مديا سيتنال يا ناف ريه ) اطلاق مي گردد. سل ريوي 80% موارد ابتلا به سل را در بدن تشكيل مي دهد و شناسائي آن در بالغين همراه با وجود باسيل در نمونه خلط دريافت شده از بيمار ميباشد  كه بشدت قابليت سرايت و عفونت زايي دارد .

سل خارج ريوي بندرت به ساير افراد منتقل مي گردد.

 

انتقال عفونت :

بيـــماري سل معمولاً توسط ذرات تنفسي حاوي ميكروب سل از يك بيمار مسلول اسمير مثبت به افراد سالـــم سرايت مي كند اين بيماران با سرفه و عطسه قطرات ريز حاوي ميــكروب را در هوا پخش مي كنند . ذرات بزرگتر مي توانند تا چند ساعت در هوا معلق بمانند . از راههاي انتقال  بسيار نادر بيماري  ورود اتفاقي ميكروب در حين آزمايش و يا  از مادر به جنين ميباشد .

 

علائم بيماري سل :

علائم بيماري سل بر اساس ناحيه گرفتار متفاوت مي باشد . شايعترين علامت بيماري سل سرفه پايدار و طولاني مدت بيش از دو هفته مي باشد كه سرفه ها مي تواند بدون خلط و  يا همراه خلط و گاهي نيزبه همراه خلط خوني باشد  .

علائم مشترك و عمومي شامل تب ، كاهش وزن، كاهش اشتها ، بي حالي ، تعريق شبانه ، خستگي زود رس و ضعف عمومي مي باشد.

علائم عمده بيماري سل خارج ريوي بستگي به عضو مبتلا دارد براي مثال درد قفسه سينه در سل پلور يا سر درد ، تب و سفتي گردن در مننژيت سلي و نازايي در سل دستگاه تناسل مي باشد.

 

 

تشخيص:

بيماريابي بصورت غيرفعال است بدين صورت است كه افرادي كه علائم بيماري را دارند پس از مراجعه به مراكز بهداشتي و درماني مورد شناسايي و بررسي قرار مي گيرند از فرد مشكوك سه نمونه خلط تحت نظارت كاردان يا پرسنل بهداشتي تهيه و در عرض 2 تا 3 روز به آزمايشگاه ارسال مي گردد.

نحوه گرفتن نمونه به شرح ذيل مي باشد .

1-      نمونه اول در مراجعه اول و تحت نظارت

2-      نمونه دوم صبح روز بعد  (خلط صبحگاهي )

3-      نمونه سوم در مراجعه روز دوم و پس از تحويل نمونه دوم يك نمونه ديگر در جا تهيه مي گردد.

در صورتيكه دو نمونه از سه نمونه مثبت باشد بيمار به عنوان بيمار مسلول اسمير مثبت تلقي مي گردد.

اگر نمونه ها منفي باشند براي بيمار بمدت 10 تا 14 روز درمان غير اختصاصي (سل) تجويز و پس از عدم بهبودي و پايداري علائم سه نمونه مجدد خلط مورد آزمايش قرار مي گيرد.

در صورت مثبت بودن دو نمونه و يا يك نمونه  به همراه ديگر شواهد بطور مثال نماي غير طبيعي راديولوژي قفسه سينه بيمار بعنوان سل ريوي اسمير مثبت تحت درمان قرار مي گيرد.

در اطفال چنانچه شيره معده از نظر وجود باسيل مثبت باشد بيمار تحت عنوان سل ريوي اسمير مثبت تلقي مي گردد. تشخيص سل ريوي خارج ريوي مبتني بر آزمايشات باكتريولوژيك بافت شناسي و ساير روش هاي تكميلي مي باشد.

انجام آزمايش كشت خلط نسبت به آزمايش مستقيم خلط از حساسيت بيشتري برخوردار است ولي نتايج معمولاً پس از 4 الي 8 هفته مشخص شده همچنين نياز به مركز مجهز و تكنسين ورزيده دارد.

 

 

 

 

درمان :

اين بيماري كاملاً قابل درمان مي باشد و دوره درمان در حالت هاي عادي بمدت شش ماه بوده كه در 2 مرحله : 1- حمله اي بصورت چهار دارويي براي بمدت 2 ماه  2-  نگه دارنده  بصورت دو دارويي براي مدت 4 ماه ادامه مي يابد. در اكثر موارد خطر سرايت بيماري پس از دو هفته از آغاز درمان صحيح  از بين ميرود .

شايان ذكر است اقدامات تشخيصي و درمان بيماران  در مراكز بهداشتي درماني بصورت  رايگان انجام مي پذيرد. در صورتي كه درمان ناموفق يا ناقص ادامه يابد بيماري به نوع خاصي به نام سل مقاوم (( multi Drug Resistans تبد يل خواهد شد. از ويژگي سل مقاوم عوارض شديد دارويي ،  هزينه هاي بسيار بالا  درمان و موفقيت بسيار كم آن خواهد بود ( 50% ) .

 

پيشگيري از بيماري سل :

بهترين راه پيشگيري سل ، شناسايي و درمان صحيح با نظارت مستقيم  بيماران مسلول اسمير مثبت مي باشد . با تزريق واكسن BCG در دوران كودكي از فرم هاي شديد و كشنده بيماري سل، مثل منن‍ژيت سلي و سل منتشر  جلوگيري مي شود .