تعريف بيماري :
سل يك بيماري عفوني است كه در اثر مجموعه مايكوباكتريومهاي سلي ( هريك ازمايكوباكتريومهاي توبركلوزيس ، بوويس و آفريكانوم ) ايجاد ميشود. ولي در اكثر موارد بيماري ناشي از مايكوباكتريوم توبركلوزيس يعني نوع انساني آن ميباشد.
بيماري به دو نوع ريوي و خارج ريوي تقسيم ميشود. اگر بيماري سل پارانشيم ريه را درگير كرده باشد بعنوان سل ريوي طبقه بندي ميشود كه شايعترين فرم بيماري ميباشد ( بيش از 80% موارد ). درسل خارج ريوي ابتلا ساير اعضا بدن غير از ريهها به سل ديده ميشود. اين اعضا شامل گرههاي لنفاوي بدن از جمله مدياستن ، پلور ، استخوانها و مفاصل ( مخصوصا ستون فقرات ) ، مجاري ادراري ـ تناسلي ، سيستم عصبي ( مننژ ) ، روده ها و ديگر اعضا است .
بيماري تقريباً هميشه از راه تنفس انتقال مييابد. يعني از فرد مبتلا به سل ريوي اسمير خلط مثبت به افراد سالم منتقل ميشود . سازمان جهاني بهداشت ، سل را يك فوريت جهاني اعلام كرده است زيرا با پيدايش و انتشار باسيلهاي مقاوم به چنددارو مجددا خطر تبديل بيماري سل به يك بيماري غير قابل علاج MDR ( Multi Drug Resistant) مطرح است.
تا کنون یک سوم جمعیت جهان با میکروب سل آلوده شده اند و سالانه 10 میلیون مورد جدید سل بروز می کند و در حال حاضر بیش از 20 میلیون نفر به بیماری سل مبتلا هستند.
شايعترين علامت در سل ريوي ، سرفه پايدار به مدت 3 هفته و يا بيشتر است . اين سرفه معمولاً همراه با خلط و گاهي خلط خوني ميباشد. علائمي مانند تنگي نفس و درد قفسه سينه نيز ممكن است وجود داشته باشد. علائم عمومي بيماري تب ، كاهش وزن ، بي اشتهائي ، بيحالي ، تعريق شبانه ، خستگي زود رس ، و ضعف ميباشد . در سل خارج ريوي علائم بستگي به عضو مبتلا دارد . مانند درد قفسه سينه و تنگي نفس در سل پلور ، بزرگي غدد لنفاوي در سل لنفاوي ، درد و تورم در سل مفصلي ، تغيير شكل استخواني ، سر درد و تب و سفتي گردن در مننژيت سلي ، اختلالات ادراري و هماتوري در سل ادراري ، نازائي در سل اعضاي تناسلي .
تشخيص بيماري :
به دليل آنكه بيماران سل ريوي اسمير مثبت بعنوان منابع پخش باسيل در جامعه هستند لذا لازمه قطع زنجيره انتقال باسيل سل در جامعه شناسايي و درمان اين دسته از بيماران است. و تشخيص بيماران ريوي اسمير مثبت بعنوان محور برنامههاي مبارزه با سل است. براي تشخيص بيماري از فرد مشكوك 3 نمونه خلط صبحگاهي در عرض 3-2 روز جمع آوري و سپس با ميكروسكوپ بررسي ميشود. حجم هر نمونه معمولاً بايد 5-3 ميلي ليتر بوده و در اسرع وقت به آزمايشگاه فرستاده شوند. هر قدر نمونهها سريعتر به آزمايشگاه انتقال يابند احتمال يافتن باسيل سل در آن بيشتر است ( نبايد بيشتر از يك هفته از جمع آوري نمونهها گذشته باشد. )
اساس تشخيص سل ريوي آزمايش مستقيم و ساده خلط بيماران مشكوك است كه در چهار مرحله انجام ميگيرد :
دلايل اصلي افزايش وسعت جهاني سل :
1ـ فقر در جمعيتهاي مختلف
2ـ تغييرات جمعيتي مانند افزايش جمعيت جهان ـ تغييرات هرم سني جمعيت به ويژه مهاجرتها و جا به جاييهاي وسيع جمعيت در جهان
3- پوشش بهداشتي نامناسب و ناكافي
4- كنترل ناموفق يا فقدان برنامه كنترل سل كه موجب عدم موفقيت در بيمار يابي ، پيگيري و كاهش ميزان بهبودي ميشود
5- همزماني سل و اپيدمي ايدز در برخي كشورها
) درمان كوتاه مدت تحت نظارت مستقيم ميباشد .( DOTS استفاده از روش Directly Observed Treatment Short - course كه شامل يك
ساختار مؤثر براي تشخيص ( اسمير خلط با ميكروسكوپ نوري ) و درمان داروئي كوتاه مدت است. هدف كلي اين برنامه ، كاهش هر چه سريعتر شيوع سل در
جامعه است. و اهداف اختصاصي آن عبارتند از :
1 ـ بهبودي كامل حداقل 85 % موارد جديد مبتلايان به سل ريوي اسمير مثبت تا پايان سال 2003
2 ـ شناسائي حداقل 70% مبتلايان به سل ريوي اسمير مثبت تا پايان سال 2005
شش جزء اصلي استراتژي DOTS :
1ـ حمايت همه جانبه دولت
2ـ بيماريابي پاسيو از طريق آزمايش ميكروسكوپي اسمير خلط
3 ـ درمان با رژيم داروئي كوتاه مدت تحت نظارت مستقيم حداقل براي تمام بيماران با اسمير خلط مثبت
4 ـ تامين منظم نيازهاي دارويي و آزمايشگاهي و تجهيزاتي
5 ـ تثبيت نظام ثبت و گزارش دهي براي نظارت و ارزشيابي
6 ـ تحقيق در سيستم ها و خدمات بهداشتي درماني مرتبط با بيماري سل
اساس درمان بيماري سل درمان داروئي ميباشد. و در اكثر موارد خطر سرايت بيماري پس از 2 هفته از آغاز درمان مؤثر از بين رفته و با تكميل دوره درمان ، منبع عفونت از جامعه حذف ميشود. اين درمان بطور رايگان در اختيار بيماران قرار ميگيرد.
به طور کلی بیماری سل میتواند به آسانی درمان شود، اما مرکز پزشکی سان فرانسیسکو اعلام کرد: تلاشهای ناکافی برای کنترل این عارضه باعث شده تا سل به عنوان بیماری همه گیر و غیر قابل کنترل تبدیل شود.
مرکز پزشکی سان فرانسیسکو معتقد است، درحال حاضر HIV و سل به عنوان بزرگترین تهدید برای جامعه پزشکی محسوب میشود.
در عین حال برای تشخیص به موقع و درمان بیماری سل احتیاج به سرمایهگذاری بیشتری است.
علت سل چیست و چه کسانی در معرض خطر هستند؟؟
عفونت ازراه استنشاق قطرات کوچک پراکنده شده در هوا بوسیله عطسه یا سرفة شخص مبتلا به دیگران اننقال داده میشود .
سل معمولاً بعداز تماس نزدیک و طولانی با شخص مبتلا منتقل میشود ، مانند زندگی کردن باهم یا کارکردن باهم در محیطی بسته ودر مجاورهم.
هرکسی میتواند به سل مبتلا شود اما بسیاری از مبتلایان از بیماری زمینه ای دیگری نیز رنج میبرند ، یا از تغذیة فقیرانه و نامناسبی برخوردارند و از طبقه پائین و مستمندند.
سل پراکندگی و گوناگونی زیادی در تمام دنیا دارد و از هر نقطه دنیا مواردی گزارش میشود .
برآورد و تخمین سازمان بهداشت جهانی((WHO)) نشان میدهد که یک سوم از کل جمعیت جهانی به سل آلوده هستند و هرسال حدود سه میلیون نفراز بیماری سل فوت میکنند.
95% از بیماران سلی در کشورهای فقیر و در حال توسعه هستند و عموماً در آفریقا و آسیا زندگی میکنند .
در انگلستان هرسال حدود 6000 مورد گزادش میشود که این امار افزایش کند و آرامی دراد.
تقریباً هرسال تعداد پانصد نفر در انگلستان از سل میمیرند .
آنها که از ریسک بالاتری برای ابتلا به این بیمار برخوردارند عبارتند از
آنهاکه در تماس نزدیک و مداوم با مبتلایان به سل ریه میباشند.
آنهاکه از سیسم ایمنی ناکافی برخوردارند مانند مبتلایان به ایدز یا آنهاکه ((HIV)) مثبت دارند:
الکولیکها و معتادین
آنهاکه داروهای ایمونوساپرسیو میگیرند
آنهاکه در تماس مداوم با بیماران بالاقوه هستند،مانند پرستاران و کارکنان بیمارستانها
آنهاکه تماس مداوم با مهاجرینی دارند که از نقاط پر ریسک مهاجرت کرده اند (( مانند افریقائیها و اسیائیها))یا آنهاکه از این مناطق باز گشته اند .
آنهاکه در نقاط پرجمعیت و پرازدهام زندگی میکنند.
آنهاکه تحت عمل معده قرارگرفته اند یا دچار زخم معده و اثنی عشر هستند ،دیابتبکها یا سایر بیماریهای مزمن ، مضعف و طولانی .
علائم معمول سل چیست ؟
سل یک بیماری پیشرونده است.بین کسانی که در تماس با میکرب هستند ،بسیاری به بیماری ابتدائی مبتلاشده و سیسم دفائی بدن آنها با موفقیت بیماری را از بین برده و هیچ علامتی در این مرحله ندارند .بقیه ممکن است علائم کمی برای چند هفته نشان دهند تا زمانیکه بیماری را از پادرآورند. تعداد کمی از این عده (( آنها که در تماس با باکتری هستند )) که به بیمار اولیه دچار میشوند ممکن است بیماری در آنها پیشرفت کرده و ماهها و یا سالها بعد علائم بروز کند .در تعداد کمی از مردم که مقاومت کمتری دارند تا با عفونت مقابله کنند سل علائم زودرس ایجاد میکند و اگر درمان زود شروع نشود بیماری پیشرفت کرده و عوارض جدی برای بیمار ایجاد میکند و حتی ممکن است به مرگ منجر شود .یک دهم از افراد مبتلا ، سلشان به یک عفونت مزمن در دوره زندگیشان تبدیل میشود .
عفونت ابتدائی سل معمولاً ریه را دچار میکند اماممکن است که حلق را نیز مبتلا کند . همینطور که بیماری پیشرفت میکند استخوانها ، مفاصل و کلیه نیز ممکن است مبتلا شوند . سل حتی میتواند نوعی مننژیت ایجاد کند .
علائم معمول سل عبارتند از
سرفه ، با یا بدون خلط برای سه هفته یا بیشتر
غددلنفاوی متورم بخصوص در ناحیة گردن
خستگی
از دست دادن اشتها
عرق شبانه
از دست دادن وزن
خلط خونی ممکن است با پیشرفت بیمار ی پیش آید که این علامت دیررس است
پزشکان چگونه برای سل تست میکنند؟
یکی از تستها ، تست توبرکولین است . این همان تستی است که قبلاً برای زدن واکسن BCG بکار گرفته میشد. این تست ممکن است با یک یا دو روش انجام شود . یکی از روشهای معمول عبارتست از روش((heaf)) تست ،که با یک دستگاه شش سوزنه در قسمت جلو بازو انجام میشود . آمپول حاوی مقدار کمی پروتئین توبرکولین است .هفت روز بعد مجدداً محل تزریق معاینه خواهد شد تا قست متورم شده پوست در اثر تزری توبرکولین اندازه گیری و مشاهده شود . روش دیگر تست مانتو میباشد ((MANTOUX)) که با تزریق مقدار کمی توبرکولین در داخل پوست بیمار انجام میشود و باید چهل و هشت ساعت بعد عکس العمل پوستی مورد معاینه قرار گیرد .
با هردو روش یک قرمز شدگی و برآمدگی پوست به عنوان تست مثبت خوانده میشود .یک عکس العمل پوستی کم و ملایم نشان دهندة اینست که شما نسبت به بیماری سل مصونیت دارید و یک عکس العمل شدید پوستی موید اینست که شما باید تحت بررسیهای تکمیلی و ازمایشات دیگری برای بررسی و تشخیص سل قرار گیرید .
آزمایش دیگر شامل برداشت نمونه ای از خلط و ارسال ان به ازمایشگاه است که برای تایید تشخیص بیماری و دانستن اینکه کدام دارو باید برای درمان استفاده کنیم ازمایش میشود .
چگونه میتوانم ازسل پیشگیری کنم؟
یک متد موثرجهت پیشگیری از سل اینست که تعداد زیادی از افراد جامعه را بر علیه سل واکسینه و مصون کنیم . در انگلستان با ((BCG))-یا ((bacille calmette guerin )) واکسینه میشوند و اطفال بین چهار ده تا ده سال را واکسینه میکنندیا در هنگام تولد توزاد آنرا واکسینه میکنند (( اگر نوزاد در جائی متولد شود که از ریسک بالای ابتلا برخوردار باشد. ((
|
سل ( Tuberculosis) · سل چیست ؟ سل یک بیماری عفونی است که اغلب ریه ها را مورد حمله قرار می دهد اما می تواند هر قسمتی از بدن را درگیر نماید. سل از طریق هوا از فردی به فرد دیگر منتقل می شود. در فرد مبتلا به سل ریوی یا گلو، سرفه، خنده، عطسه، خواندن یا صحبت کردن منجر به پراکندگی میکروب در هوا می گردد. اگر فردی هوای آلوده را استنشاق نماید احتمال ابتلا به سل در وی وجود دارد. این نکته مهم است که تفاوت عفونت سل و بیماری سل را درک نماییم. فردی که آلوده به سل است ، باکتری سل در بدن او وجود دارد ولی سیستم دفاعی بدن از وی در برابر باکتری حفاظت می نماید و او بیمار نمی شود. فردی که به بیماری سل مبتلا است ، بیمار است و می تواند بیماری را به دیگر افراد منتقل نماید. فرد بیمار لازم است در کوتاه ترین زمان ممکن به پزشک مراجعه نماید. آلوده شدن به عفونت سل به آسانی صورت نمی گیرد. اغلب لازم است فرد در تماس نزدیک با شخص مبتلا به بیماری سل برای یک مدت طولانی قرار گیرد. سل، اغلب بین اعضای خانواده ، دوستان نزدیک و افرادی که با هم زندگی یا کار می کنند انتشار می یابد. سل اغلب براحتی در فضای کوچک و در یک مدت زمان طولانی انتشار می یابد. هر چند انتقال بیماری در یک هواپیما، اگر چه به صورت نادر گزارش شده است. در هر صورت اگر فردی آلوده به باکتری سل باشد به این معنی نیست که حتماً در آینده مبتلا به بیماری سل می شود. بسیاری از افرادی که آلوده هستند به بیماری سل مبتلا نمی شوند زیرا سیستم دفاعی بدن، آنها را محافظت می نماید. بسیاری از بیماری های فعال سل، نشانه فعال شدن عفونت های قدیمی در افرادی با نقص سیستم ایمنی می باشد. متخصصین معتقدند حدود 10 میلیون آمریکایی آلوده به باکتری سل می باشند. فقط حدود 10 درصد از این افراد طی دوران زندگی مبتلا به بیماری سل می گردند و 90 درصد دیگر هرگز به بیماری مبتلا نمی شوند. سل یک مشکل جهانی پیشرفته محسوب می شود به خصوص در آفریقا که انتشار بیماری از طریق ایدز تسهیل می شود. تخمین زده می شود که از هم اکنون تا سال 2020 میلادی اگر کنترل قطعی نگردد، حدود یک میلیارد نفر دچار عفونت گردند، بیش از 150 میلیون نفر به بیماری مبتلا شوند و 36 میلیون نفر در سراسر جهان فوت نمایند. در هر سال بیش از 8/8 میلیون بیماری تازه و نزدیک به 2 میلیون مرگ به بیماری سل نسبت داده می شود، 100 هزار مورد از 2 میلیون مرگ در بین اطفال رخ می دهد. · چه کسی به سل مبتلا می شود ؟ هر کسی ممکن است به سل مبتلا گردد، هر چند گروهی از افراد در خطر بیشتر ابتلا به بیماری سل فعال قرار دارند. - افراد مبتلا به عفونت HIV ( ایدز ) - تماس نزدیک با فرد مبتلا به عفونت سل - برخی مشکلات طبی که مقاومت بدن را در برابر بیماری کاهش می دهند. - افراد متولد در کشورهایی که میزان ابتلا به سل بالا می باشد. - برخی از اقلیت های نژادی و قومی - افرادی که به مدت طولانی در مراکز درمانی مشغول به کار هستند نظیر پرستارها - مراقبین بهداشتی و افراد دیگر نظیر نگهبان های زندانها - افراد مبتلا به سوء تغذیه - افراد الکلی ، بی خانمان و مصرف کننده های مواد مخدر وریدی · علائم سل چیست ؟ فرد مبتلا به عفونت سل می تواند بدون علامت باشد . یک فرد مبتلا به بیماری سل می تواند همه یا هر یک از علائم زیر را تجربه کند. - سرفه طولانی مدت - احساس خستگی دائمی - کاهش وزن - کاهش اشتها - تب - سرفه خلط دار خونی - تعریق شبانه این علائم در دیگر بیماری های ریه نیز دیده می شوند. نکته مهم این است که یک فرد مبتلا به سل ممکن است کاملاً سالم به نظر برسد و یا فقط سرفه های گاهگاهی داشته باشد. اگر شما فکر می کنید که در معرض عفونت سل قرار گرفته اید، باید یک تست پوستی سل بدهید. · چگونه بیماری سل پیشرفت می نماید؟ دو راه ممکن برای ایجاد بیماری سل عبارتند از: شخصی که سالها به عفونت سل آلوده است ولی سالم به نظر می رسد. زمانی فرا در اثر این عوامل و هنگامی که سیستم حفاظتی بدن صدمه دید، آلودگی سل تبدیل به بیماری آن می گردد. در این روش فرد ماه ها یا سالهای بعد از آلودگی به باکتری سل به بیماری آن مبتلا می شود. در روش دیگر، بیماری سل بسیار سریع پیشرفت می نماید. گاهی با اولین تنفس باکتری سل بدن قادر به مقابله با باکتری نمی باشد و بیماری سریعاً پیشرفت می نماید و بعد از چند هفته بیماری وارد مرحله فعال خود می گردد. · تست پوستی سل چیست ؟ این تست روشی برای شناسایی افراد آلوده به سل می باشد. اگر چه چندین روش تست پوستی وچود دارد ولی روش ترجیحی تست « مانتـو » می باشد. برای این تست تعداد کمی از مواد در لایه سطحی پوست بازو تزریق می شود. 2 تا 3 روز بعد مراقبین مراکز بهداشتی میزان پیشرفت توده و اندازه آن را بررسی می نمایند. افزایش قابل ملاحظه اندازه توده با ریسک بالایی برای آلودگی سل همراه می باشد. در صورت آلودگی فرد به سل آزمایش هایی نظیر عکس قفسه سینه و کشت خلط صورت می گیرد. سوال: آیا برای چک کردن سل باید هر سال یک تست پوستی انجام داد؟ جواب : اگر شما در معرض خطر ابتلا به سل یا انتقال سل هستید و یا شغل شما ایجاب توصیه می شود افرادی که در تماس نزدیک با بیماران مبتلا به سل هستند و یا اخیراً علائم سل در آنها بروز کرده است، جهت، تشخیص « تست توبرکولین » را انجام دهند. اگر شما در گروهای پر خطر بیماری سل قرار گرفته اید، برای مثال مبتلا به ایدز، باید حتماً تست شوید. · درمان سل چیست ؟ این نکته که فرد آلوده است یا دچار بیماری سل می باشد تعیین کننده درمان می باشد. در فردی که آلوده به باکتری سل می باشد، درمان پیشگیری کننده کافی می باشد. درمان پیشگیری کننده قبل از ایجاد صدمات، باکتری سل را از بین می برد اما ممکن است در آینده با شکست روبرو شود. درمان معمول تجویز دوز روزانه ایزونیازید یا INH می باشد . ایزونیازید یک داروی ارزان قیمت می باشد. فرد بیمار باید به مدت 6 تا 9 ماه دارو را مصرف نموده و مرتباً جهت بررسی عملکرد دارو چک شود. در سالهای گذشته بیماران مبتلا به سل به مدت ماه ها و یا حتی سالها در بیمارستان های مخصوص بستری و سپس جراحی می شدند. ولی امروزه سل توسط داروهای بسیار کارایی درمان می شود. اغلب بیماران برای مدت کوتاهی در بیمارستان بستری و سپس مصرف داروها را در خارج از بیمارستان ادامه می دهند و گاهی بیماران اصلاً در بیمارستان بستری نمی شوند. بعد از چند هفته فرد به فعالیت های طبیعی روزمره خود بازگشته و از بابت انتقال بیماری به دیگران هیچ نگرانی ندارد. بیمار اغلب ترکیبی از چند دارو ( اغلب ایزونیازید به علاوه دو تا سه داروی دیگر شامل ریفامپین ، پیرازین آمید، آتانبوتول ) را به مدت 9 ماه مصرف نماید. بیمار احتمالاً فقط بعد از چند هفته از شروع درمان احساس بهبودی می نماید. این نکته مهم است که بیمار داروها را به درستی تا پایان دوره درمانی مصرف نماید. عدم مصرف صحیح و یا قطع دارو توسط او، وی را مجدداً بیمار نموده و احتمال انتقال بیماری سل را به دیگران افزایش می دهد. در نتیجه بسیار از کارگذاران سلامت عمومی درمان تحت نظر مستقیم یا (DOT ) را توصیه می نمایند. تا از این طریق مراقبین سلامت فردی از مصرف داروها توسط بیماران مطمئن گردند. اگر داروها نادرست تجویز شوند و فرد به بیماری سل مبتلا شود. درمان مجدد به علت مقاومت دارویی بسیار مشکل می باشد. بیماری سل مقاوم به چند دارو بسیار خطرناک است بنابراین بیماران باید به نحو صحیحی داروهای خویش را مصرف نمایند. ویزیت های مکرر جهت بررسی روند بیماری ضروری است. برخی اوقات داروهای مصرفی در درمان سل باعث بروز عوارض دارویی · مقاومت چند دارویی در برابر سل چیست؟ سل مقاوم به چند دارو یک فرم بسیار خطرناک بیمار است. برخی از انواع سل ، به بعضی از اثرات داروهای آن مقاومت نشان می دهند. این اتفاق به دنبال درمان نادرست و ناکافی بیماری سل رخ می دهد. این مقاومت می تواند علت بیماری سل شود. بیماری مقاوم به درمان بسیار سخت درمان می شوند. سل مقاوم به دارو مانند عفونت عادی سل انتشار می یابد. توجه بیمار به درمان تحت نظر پزشک، نقش بسیار مهمی در جلوگیری از ایجاد بیماری سل مقاوم به درمان ایفا می نماید. · آیا یک بیمار مبتلا به سل می تواند دیگران را آلوده نماید؟ در صورت وجود بیماری و عدم درمان آن پاسخ مثبت است. با شروع درمان بیمار به سرعت غیر آلوده گشته و نمی تواند دیگران را به بیماری مبتلا سازد. داروها معمولاً بعد از چند هفته فرد را غیر آلوده می سازند. سل از طریق هوا و به وسیله سرفه و عطسه به دیگران منتقل می شود. رختخواب ، کتابها، لوازم خانگی ، و یا ظروف غذای فرد بیمار نمی تواند، منجر به انتشار عفونت گردد. تماس مختصر با منبع سل به ندرت باعث آلودگی فرد می شود. تماس نزدیک و مداوم اغلب می تواند باعث آلودگی به سل گردد. · اقدامات لازم در فرد مبتلا به سل. برخی افراد نظیر مبتلایان به ایدز یا کارکنان مراکز بهداشتی باید مرتباً از لحاظ بیماری کنترل شوند. در صورت هرگونه شک به آلودگی گذشته یا اخیر باید بلافاصله از نظر سل تست شوید. اگر تست منفی باشد : تست منفی اغلب به این معنی است که شما آلوده نیستید و نیاز به درمان ندارید، هرچند اگر شما علائم سل را داشته باشید، پزشک باید علت آن را جستجو نماید. برخی اوقات، در فردی که اخیراً آلوده شده و یا سیستم ایمنی عملکرد مناسبی ندارد، تست به صورت کاذب منفی می شود. اگر تست مثبت باشد : یک واکنش قابل ملاحظه به این معنی است که شما آلوده به باکتری سل می باشید ولی به این معنی نیست که شما به بیماری سل مبتلا هستید. در این صورت باید تستهای دیگر و عکس قفسه سینه انجام پذیرد. از توصیه پزشک در درمان بیماری سل پیروی نمائید و داروهای تجویزی را با دقت و منظم مصرف نمائید. در صورت عدم نیاز به درمان به توصیه های پزشک در مورد پیگیری بیماری توجه نمائید. اگر شما به بیماری سل مبتلا هستید، توصیه های درمانی پزشک را دنبال نمائید |


